ანჟეი ვაიდას პოლიტიკური დიალოგი

ანჟეი ვაიდა გამორჩეული ოსტატია.  მისი ფილმები ყოველთვის ტოვებს სიყვარულისა და სიძულვილის ურთიერთმომცველ ემოციებს, გაბრაზებს ან გიტაცებს, თუმცა არასოდეს გტოვებს გულგრილს და გრძელი დისკუსიების საბაბი ხდება. ფილმების უმეტესობა პოლონური საზოგადოების პოლიტიკური , ისტორიული მნიშვნელობის საკითხებს ეხმიანება და ერის ბედსა და განვითარების გზებზე გვაფიქრებს. ვაიდა ნათლად აღწერს ქვეყნის სახეს, პოლიტიკურ ძალას, როგორც განყენებულ , გამხეცებულ ორგანიზმს და ისტორიულ პარალელებს ავლებს. ვაიდას ადამიანი ისტორიის ინდივიდუალური ნაწილია და არა ის ობიექტი, რომელსაც თავად ისტორია მართავს. მას უწევს გააკეთოს მორალური არჩევანი, რისთვისაც საკუთარ თავთან უხდება ბრძოლა . მაყურებელი დაძაბული ადევნებს თვალს ფილმს, რათა რეალობა ობიექტურად შეაფასოს და გმირებს განსაზღვრული როლები მოარგოს სწორისა და არასწორის, თუმცა  ეს არც ისე ადვილია, როცა რეჟისორი თავად განზე დგება და მხოლოდ რეალობის აღწერას ითავსებს.

ვაიდას პოლიტიკური ფილმები “მარმარილოს კაცი”, “რკინის კაცი” და “დანტონი” შეიძლება მივიჩნიოთ დიალოგიზმის , როგორც პერმანენტული დიალოგის ნიმუშებად რეალობის ორ ანარეკლს შორის. მაგალითად, ტოტალიტარული პოლონეთი რეჟისორი ბურსკის სახით  რომელიც ებრძვის სიმართლესა და წესიერებას (ფილმი –მარმარილოს კაცი), ან კომუნისტური პოლონეთის სახე შიშითა და ოპორტუნიზმით ნასაზრდოები (ფილმი–რკინის კაცი) ან რობესპიერის შინაგანი ბრძოლა მეგობარსა და ძალაუფლებას შორის არჩევანის გაკეთებისას (ფილმი–დანტონი). დაპირისპირებულ მხარეთა ძლიერი სახეები მაყურებელში ქმნის დილემას, აირჩიონ ჩაგრული თუ გაუგონ მედროვეს, რომელმაც კეთილდღეობა არჩია სიმართლეს.

მარმარილოს კაცი

ფილმში მარმარილოს კაცი ვაიდა ორ პარალელურ ისტორიას მოგვითხრობს. ახალგაზრდა რეჟისორი ქალი სადიპლომო ნაშრომს ქმნის 50იან წლებზე, მეორე მხრივ კი ჩვენ თვალს ვადევნებთ სწორედ ამ წლების პოლონეთს, რომელიც ჩაფლულია კომუნისტურ სიყალბეში და დაუნდობლად თამაშობს უბრალო ადამიანთა ბედისწერით.

ადრეულ 50იან წლებში მაღაროელები, მშენებლები და საწარმო კომბინატების მუშახელი, რომლებიც თავიანთ სამუშაო ნორმას 50%ით გადაცდებოდნენ პოლიტიკური პროპაგანდის ნაწილი ხდებოდნენ. გმირების ამპლუას ირგებდნენ და ევალებოდათ ხალხის მოტივაცია მეტი პროდუქტიულობის მისაღწევად. რის ფასად უჯდებოდათ უბრალო, უმეცარ ადამიანებს სახალხო გმირობის ტიტულის ტარება ამას უკვე ფილმიდან ვიგებთ. აგნიეშკა, ახალგაზრდა რეჟისორი ცდილობს 50იანი წლების ერთ-ერთი გმირის მატეუშ ბირკუტის მიჩუმათებული ისტორია გამოიკვლიოს. მშენებელი ბირკუტი უნებურად ხდება სახალხო გმირი და ტყვე , როცა 1000 აგურის რეკორდულ დროში დაწყობას მოახერხებს. დაღლილობისგან სხეული უკანკალებს, სიცხისგან გული მისდის, თუმცა ეს არავის აღელვებს, მთავარია მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დანგრეული ქვეყნის აღორძინებისა და მშენებლობის სტიმულირება. ამ პროცესიას კი დიდი მონდომებით იღებს რეჟისორი ბურსკი, რომელსაც არ აკმაყოფილებას ბირკუტის ემოციები და რაოდენ პათეტიკურადაც არ უნდა ჟღერდეს მოუწოდებს მეტი ექპრესიისკენ. ერთ-ერთი ასეთი პროპაგანდისტული პერფორმანსის დროს ბირკუტს გავარვარებულს აგურს მიაჩეჩებენ და ხელებს დაუსახიჩრებენ. ეს მომენტი ბირკუტის ცხოვრებაში გარდატეხას შემოიტანს და მას მიწაზე ანარცხებს.

დაუძლურებული ბირკუტი ახლა უსარგებლო მუშა ხდება, თუმცა ეს არ აბოროტებს, უფრო პირიქით უკედ წარმოაჩენს უბრალოებას და გულუბრყვილობას. მისდა საუბედუროდ ის ზემო ხსენებულ დანაშაულში ეჭვმიტანილს, საუკეთესო მეგობარს- ვიტეკს სასამართლოზე მხარს დაუჭერს და შედეგად თავად ხვდება ციხეში. ბირკუტი იქცევა სისტემის მსხვერპლად და მუდმივი დევნის ობიექტად.

თავის მხრივ 70იან წლებში მცხოვრები აგნეშკა, ვარშავის მუზეუმში ნანახი მარმარილოს ქანდაკების ნახვის შემდეგ გადაწყვეტს გამოიკვლიოს ამ ადამიანის ვინაობა. კვლევას ის ბირკუტის  თანამედროვეებთან მიჰყავს, რომელთა დალუქული კინო მასალები თუ პირადი მოგონებები ისტორიას ნათელს ჰფენს. აგნეშკა წარმატებულად ასრულებს ფილმს, თუმცა ტელე პროდუსერი ხელს მის ნამუშევარს უგულვებელყოფს, რადგან ეშინია 50იანი წლებიდან ამოტვიტივებულმა პოლიტიკური მექანიზმის მაკომპრომატირებელმა ფაქტებმა საფრთე არ შეუქმნას, რადგან 70იანი წლებშიც სიტუაცია დიდად არ შეცვლილა და შესაბამისად 20 წლის წინანდელი ცოდვების ჩამორეცხვა ქვეყანას ჯერ არ შეეძლო. ფილმს ვაიდა ოპტიმისტურ ნოტაზე არსულებს, როცა აგნეშკას და ბირკუტის შვილთან ერთად გვტოვებს.

ფილმის რთული სტრუქტურა მის იდეოლოგიურ წიაღსვლებს უფრო საინტერესოს ხდის . ერთი მხრივ მარმარილოს კაცი დეტექტიური ისტორიაა მეორე მხრივ კი სტალინიზმის  უსამართლობისა და განუკითხაობის მწარე დაცინვა. ფილმი რეალურ ფაქტებზე არაა დაყრდნობილი რკინის კაცისგან განსხვავებით, თუმცა მას არ უჭირს რეალისტურად ასახოს იმ პერიოდის ტოტალიტარული სისტემისა და სოციალური საკითხების ისტორიული ასპექტები. 50იანი წლების პოლიტიკური და იდეოლოგიური სისტემა საზოგადოებისგან არა მარტო ფსიქოლოგიურ დამორჩილებას ითხოვდა , არამედ სამთავრობო კონტროლს ადამიანების ცხოვრების ნებისმიერ სფეროზე, იქნება ეს სახალხო თუ პირადი.

მარმარილოს კაცი დროდადრო ისტორიული ფილმის ფორმას კარგავს და მსახიობების მიერ ეკრანზე გამოტანილი რეჟისორის იდეების წყებად იქცევა, იდეები რომელთა შორის არ წყდება დიალოგი.

რკინის კაცი

ფილმში რკინის კაცი ვაიდა აგრძელებს მარმარილოს კაცს , თუმცა აქ უკვე მთავარი გმირის პიროვნულ გამარჯვებაზე აკეთებს აქცენტს. მთავარი გმირი ფილმში ტომჩიკი- ბირკუტის ვაჟია, რომელიც გლდანსკის მუშათა გაფიცვის მოთავე ხდება, აგნეშკა კი უკვე მის მეუღლედ და პოლიტიკურ თანამოაზრდეაა წარმოდგენილი. აჯანყებულთა ლიდერზე ინფორმაციის შესაგროვებლად მთავრობის მიერ გლდანსკში იგზავნება ვარშაველი ჟურნალისტი- ვინკიელი, რომელიც ნელ-ნელა ოპოზიციურ მოძრაობას უერთდება. იმის მიუხედავად რომ გაფიცვა გამარჯვებით მთავრდება, ვინკიელს მუშები არ წყალობენ. ვინკიელი შესაძლოა თავად რეჟისორის სახეს წარმოადგენს, რომელიც გლდანსკშ მაშნ ჩავიდა როცა გაფიცვები უკვე მთავრდებოდა, და მართალია აქტიურად მონაწილეობა არ მიუღია თმცა გაგებით მოეკიდა არსებულ სიტუაციას.

ფილმი წარმოაჩენს მის მგრძნობიარე დამოკიდებულებას ამ მოვლენების მიმართ თუმცა არა მის საკუთარ პოზიციასა და ადგილს. მისი ხედვით სოციალიზმის, როგორც სისტემის შეცვლა კიარა მისი პოლიტიკური და ეკონომიკური ტრანსფორმაციაა საჭირო. როგორც სოლიდარობის დამცველი ვაიდა სამთავრობო წნეხში მოექცა და პოლონური კინო გაერთიანების პრეზიდენტის პოსტიც დაკარგა.

ფილმში აგნეშკა შემოქმედებით ცხოვრებაზე უარს ამბობს და აქტივისტის ცოლობას, ჩუმ გმირობას თანხმდება..საკმაოდ უცნაურია , რომ ვაიდა ასეთ ცვლილებას ახდენს ამ გმირშ და სიმართლისთვის მებრძოლი ქალი პასიურ პოზიციაზე გადაჰყავს, მაშინ როცა თავად ის მისი კინო პოლონეთის კრიზისული პერიოდის საუკეთესო აღმწერია. შესაძლოა ამით ცდილობს შეგვახსენოს, რომ საბოლოოდ ხელოვნებამ უკან უნდა დაიხიოს და პოლიტიკური მოძრაობა სწორად მიმართოს.

ვაიდას ხშირად აკრიტიკებდნენ რადგან ცდილობდა ეს ფილმი კანის ფესტივალამდე მიეტანა. მართლაც ფილმს ერგო პალმის რტო, თუმცა რეჟისორის განზრახვა ალბათ ის უფრო იყო, რომ ფილმი ცნობადი გაეხადა, რათა ბევრს გასჩენოდა სურვილი ის პოლიტიკურ, ისტორიულ ჭრილში განეხილა და კონკრეტული დასკვნები გამოეტანა.

დანტონი

ფილმი დანტონი ფრანგული რევოლუციის სათავეებთან გვაბრუნებს. მოქმედება იწყება 1794 წელს, ბასტილიის აღებიდან 4 წლის შემდეგ. რობესპიერის მთავრობა ვერ გამოდგა სრულყოფილი თავისუფლების გარანტია სამხედრო წარმატებების მიუხედავად. რობესპიერი გრძნობს ოპოზიციურ განწყობას და შიში მოიცავს. სწორედ ამ დროს პარიზში ბრუნდება რობესპიერის მეგობარი და ერთ–ერთი რევოლუციონერი დანტონი, ხალხის საყვარელი ორატორი და დამცველი. იაზრებს რა რევოლუციის რეალურ შედეგებს, დანტონი ცდილობს ქაოსსა და განუკითხაობას ებრძოლოს და პარიზელები დააპუროს. რობესპიერი თავდაპირველად მეგობრის გასამართლებასა და მკვლელობას არ მიიჩნევს სწორად და ცდილობს ანტონისა და მისი მეგობრების გადმობირებას, მაგრამ დანტონის ქუჩაზე ბატონობა სახიფათო სახეს იღებს და მას სასამართლოს გადასცემენ.

დანტონის მგზნებარე, ხმის ჩახლეჩვამდე წარმოთქმული მონოლოგები ტრიუმფალურია თუმცა ყველაფრის მიუხედავად ის და მისი მეგობრები გილიოტინაზე იგზავნებიან. ფილმი სრულდება შემზარავი სცენით ლოგინად ჩავარდნილი რობესპიერი სისტემისა და საკუთარ აღსასრულზე გაშტერებული საუბრობს, როცა მის კარზე გაზრდილი პატარა ბიჭუნა მას მოქალაქეებისა და ადამიანების უფლებების დეკლარაციიდან გაზეპირებულ ციტატებს უყვება.

რეჟისორი ფილმში რობესპიერისა და დანტონის პოზიციებს ერთმანეთს უპირისპირებს. ვაიდა ცდილობს არც ერთი პერსონაჟის სახე არ წარმოაჩინოს იდეალურ პოზიციაში, ეს ხომ უკვე აღარ იქნებოდა დიალოგი, რეალობის ორი ანარეკლი. დანტონი, თითქოს სახალხო გმირია, მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს , რომ მას ახალი სისტემის შექმნაში დიდი წვლილი მიუძღვის, რევოლუცია კი თავის ნაშიერებს არ ინდობს. რეჟისორმა მშვენიერი არჩევანი გააკეთა როცა ამ გაორებული როლისთვის ქარიზმატული ჟერარ დეპარდიე შეარჩია. სისტემას დამონებულ რობესპიერს კი აძლევს შანსს ადამიანობა გამოიჩინოს და მოინანიოს დანაშაული . ორივე დაპირისპირებული პერსონაჟის პოზიცია დამაჯერებელი და არგუმენტირებულია. რეჟისორი მაყურებლის ისტორიულ ფონს ანდობს ამ დილემის გადაწყვეტას, მიზეზებისა და ემოციების აღრევით.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s